Μνήμη και Λόγος στα τραγούδια του Μάνου Ελευθερίου

Του Ανδρέα Νεοφυτίδη

 

1aaa-eleutheriou-manos

 

Ποιητής και στιχουργός, πεζογράφος και συλλέκτης-σχολιαστής έργων ιστορικής μνήμης, ο Μάνος Ελευθερίου πήρε το μεγάλο χωρίς γυρισμό δρόμο στις 22 Ιουλίου του 2018, σε ηλικία 80 ετών. Άφησε πίσω του έργο σημαντικό, κυρίως ποιητικό, είτε με τα κατευθείαν ποιήματά του είτε, εξόχως, με τους τραγουδισμένους στίχους του.

 

Από το πρώτο του τραγούδι «Το σπίτι γέμισε με λύπη» (μελοποιημένο από τον Χρήστο Λεοντή – 1963) και τα «Λαϊκά» (μουσική Μίκη Θεοδωράκη), τους εμβληματικούς κύκλους τραγουδιών «Άγιος Φεβρουάριος» (μουσική Δήμου Μούτση) και «Θητεία» (μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου) και μέχρι τη «Μαρκίζα» (μουσική Γιάννη Σπανού) και «Στων αγγέλων τα μπουζούκια» (μουσική Χρήστου Νικολόπουλου) περνώντας με την μελοποιημένη από τον Θάνο Μικρούτσικο ποίηση των «Τροπαρίων για Φονιάδες», ο λόγος του Μάνου Ελευθερίου γέμισε κάθε γωνιά της ψυχής μας, δίνοντας νέα πνοή στην ελληνική στιχουργική και φέρνοντάς την σε απόσταση αναπνοής από την καθαυτό ποίηση. Το παρόν κείμενο, υπό μορφή σημειώσεων, μπορεί να διαβαστεί ως μικρή εισαγωγή σε μια μελλοντική και εν εκτάσει αναφορά στην ποιητική του Μάνου Ελευθερίου, που προβάλλει δύο σοβαρές παραμέτρους της: το Λόγο και τη Μνήμη.
Έφερε το τραγούδι πιο κοντά στην ποίηση ή την ποίηση πιο κοντά στο τραγούδι; Ιδού το ερώτημα, ουσιώδες, που ανακύπτει κάθε φορά που κάποιος σκύβει πάνω στον μελοποιημένο Λόγο του Μάνου Ελευθερίου, Λόγο ο οποίος και έντυσε με στοχαστική λαμπρότητα το σύμπαν του ελληνικού τραγουδιού για πέντε σχεδόν δεκαετίες. Αν ο Νίκος Γκάτσος (1911-1992) «εγκατέλειψε» την αυστηρή (ή ακραιφνή, ή καθαρή) ποίηση μετά την εμβληματική Αμοργό του (1943), προκειμένου να μπολιάσει το ελληνικό τραγούδι με μια έξοχη και υψηλών προδιαγραφών ποιητικότητα και, μέσω της συνεργασίας του με τον Μάνο Χατζιδάκι - κυρίως αλλά και όχι μόνο- να θέσει τον κανόνα του ελληνικού ποιητικού (και ποιοτικού) τραγουδιού, ο Μάνος Ελευθερίου «απελευθέρωσε» με τρόπο έξοχα ποιητικό τον ελληνικό τραγουδισμένο λόγο από τα «στενά» ή τετριμμένα πλαίσια των καθημερινών (σχεδόν αποκλειστικά ερωτικών) ανθρωπίνων σχέσεων για να το οδηγήσει στις πλατειές πεδιάδες της ιστορίας όπως αυτή μεταλαμπαδίζεται στο κοινωνικό, πολιτικό και δια-ανθρώπινο γίγνεσθαι προσκομίζοντας πίκρα, νοσταλγία, ντροπαλή ελπίδα και προπαντός μιαν ιεροτελεστία της μνήμης, η οποία λειτουργεί ως εργαλείο κατανόησης του παρόντος και στοχαστικής, ίσως και καχύποπτης, ενατένισης του όποιου μέλλοντος.

 

Ο λόγος στα τραγούδια του Μάνου Ελευθερίου εκφέρεται κουβαλώντας υψηλές αρετές ποιητικότητας, επεξεργασμένης στο εργαστήρι της πάμπλουτης ελληνικής ποιητικής παράδοσης. Το δημοτικό τραγούδι, με τις βυζαντινές καταβολές του, και η νεώτερη ποίησή μας με τους μεγάλους θεράποντές της Παλαμά, Καβάφη, Σικελιανό, Καρυωτάκη, Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσο, Εμπειρίκο, Εγγονόπουλο έως και Καρούζο, άφησαν τη σφραγίδα τους πάνω στον τραγουδισμένο στίχο του, ο οποίος προσέδωσε στο ελληνικό τραγούδι ανεπανάληπτο ποιητικό οίστρο, υψηλή στιχουργική ποιότητα και σημαντική υπεραξία νοήματος. Στις δραματικές εκφάνσεις του λόγου του ανιχνεύονται έντεχνα αφομοιωμένες καβαφικές («Μη χτυπάς σε μια πόρτα κλειστή» – Μουσική Λουκιανός Κηλαηδόνης), καρυωτακικές (ενότητα «Νύχτα Θανάτου» - Μουσική Μίκης Θεοδωράκης) και σεφερικές (ενότητα «Θητεία» - Μουσική Γιάννης Μαρκόπουλος και «Του κάτω κόσμου τα πουλιά» - Μουσική Σταύρος Κουγιουμτζής) επιδράσεις, ενώ στις πιο λαϊκότροπες επιδόσεις της στιχουργικής του διακρίνονται ίχνη της ποίησης του Ελύτη, («Αν ήταν άστρα τα φιλιά σου» - Μουσική Γιάννης Μαρκόπουλος). Η κοινωνική, πολιτική και εθνική παράμετρος του λόγου του, υπόρρητες σχεδόν πάντα, έχουν, μπορούμε να πούμε, τις πηγές τους στο Βάρναλη και το Ρίτσο.
Η στιχουργική του Ελευθερίου δένεται κατ’ αυτόν τον τρόπο άρρηκτα με τον κορμό της ελληνικής ποίησης και στις καλύτερες στιγμές της, που είναι πάρα πολλές, γίνεται κομμάτι της ελληνικής ποίησης. Ας θυμηθούμε το ανεπανάληπτο «Τα Λόγια και τα χρόνια» (το οποίον τραγούδι αν δεν με απατά η μνήμη μου καταγράφεται αρχικά ως ποίημα) ή το εμβληματικό «Του Κάτω Κόσμου τα Πουλιά». Η αφαίρεση, τόσο συχνή στους τραγουδισμένους στίχους του, οι εκπληκτικές εικόνες του και η χαρακτηριστική εγκεφαλικότητά του λόγου του συνθέτουν ένα κόσμο αυθεντικής ποιητικότητας και μας προσκαλούν σε βαθύτερες προσεγγίσεις αλλά και σε πολλαπλές ερμηνείες του. Ακόμη, οι στίχοι που πέρασαν -είτε από άποψη θεματογραφίας είτε από άποψη τεχνοτροπίας- ως καθαρά λαϊκοί, όπως λόγου χάρη «Τα Λαϊκά», σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη, έχουν «βαφτιστεί» στα νάματα της λαϊκής/δημοτικής παράδοσης και βαδίζουν παράλληλα με τους στίχους/ποίηση του Τάσου Λειβαδίτη («Δραπετσώνα», «Σαββατόβραδο», «Τα Λυρικά», όλα σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη.
Άλλη βασική παράμετρος του τραγουδισμένου λόγου του Μάνου Ελευθερίου είναι η Μνήμη. Ο λόγος του αναδύει έξοχα αρώματα μνήμης, προσκυνά και υπηρετεί εικόνες του παρελθόντος, τις οποίες ανασυνθέτει και χρωματίζει με ποιητική δεξιοτεχνία και ενίοτε με έντονη μεταφυσική διάθεση, για να καταλήξει να ορθώνεται εις το διηνεκές ως Λόγος που πάνω του «η μνήμη καίει άκαυτη βάτος» όπως θα έλεγε και ο Ελύτης. Ένας κόσμος που «έχει πεθάνει» παρελαύνει μέσα στα λόγια του σαν φωτερός θίασος αλλοτινών καιρών που πασχίζει να αναβιώσει στα χείλη μας και μπροστά στα μάτια μας, όπως λόγου χάρη:

 

Η σούστα πήγαινε μπροστά
κι ο μάγκας τοίχο τοίχο
δεν έτυχε στα χρόνια αυτά
τίποτα να πετύχω

 

Ανάβουνε φωτιές στις γειτονιές
του Αη Γιάννη αχ πόσα ξέρεις και μου λες
αχ πόσα τέτοια ξέρεις και μου λες
που `χουν πεθάνει
(Από τον κύκλο «Άγιος Φεβρουάριος»)

 

Φανατικός πολέμιος της λήθης, ο λόγος του Μάνου Ελευθερίου αναδεικνύει και αναδεικνύεται μέσα από το σεβασμό στη Μνήμη, που αποτελεί, πιστεύουμε, τη μούσα του, η οποία τον βοηθά να ανέβει τα σκαλοπάτια της υψηλής τέχνης του στίχου. Σ’ αυτήν την άνοδο, ο Ελευθερίου σηκώνει μαζί του όλη την πίκρα και τη νοσταλγία του λαού του για εκείνα που χάθηκαν αλλά που ωστόσο πάντα θα ανασταίνονται και θα ζουν μέσα στα λόγια, μέσα στους στίχους, μέσα στα τραγούδια. Η Ιστορία πάντα επιστρέφει ή ευελπιστεί να επιστρέψει μέσα από τα νοερά(;) ταξίδια του ποιητή/στιχουργού για να μας «ξαναβρεί στους μπαξέδες» προκειμένου να βρούμε ξανά την ψυχή μας.
Ο φορτωμένος μνήμες, από βάσανα, όνειρα που βούλιαξαν και θάνατο, στίχος του Μάνου Ελευθερίου μπορεί κάλλιστα να διαβαστεί έτσι απλά, μέσα σε ένα βιβλίο (άλλο στοιχείο συντήρησης της μνήμης κι αυτό) χωρίς τις μελωδίες που τον «σεργιάνισαν στον κόσμο» πενήντα τόσα χρόνια και θα τον σεργιανίζουν ες αεί, σ’ ένα βιβλίο με συγκεντρωμένα τα τραγούδια του: «Τα λόγια και τα χρόνια: 1963-2013: Τα τραγούδια».

 

Ο Μάνος Ελευθερίου έγραφε ό, τι έγραφε έχοντας πάντα πικρή επίγνωση των «δυνατοτήτων» του λόγου της ποίησης. Είναι με βαθειά απογοήτευση, φαντάζομαι, που καταγράφει, ίσως ως κατάθεση αυτογνωσίας, τους παρακάτω υπέροχους στίχους των «Γενεθλίων» από τον κύκλο τραγουδιών «Νύχτα Θανάτου» σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη:

 

Μου διάβασες ξανά Σεφέρη
το ίδιο που έκανες και χτες
μα εμένα η καρδιά μου ξέρει
πως δε μας σώζουν ποιητές.

 

9 από τα πιο άγνωστα τραγούδια του Μάνου Ελευθερίου

Επιλογή: Δημήτρης Αβυδηνός

 

 

1aaa-me-avyd

 

Στη συνέχεια παραθέτουμε τους στίχους 9 από τα τραγούδια του Μάνου Ελευθερίου που δεν ευτύχησαν να γίνουν σουξέ. Πατώντας επάνω στους τίτλους μπορείτε να τα δείτε και να τα ακούσετε.

 

 

ΟΤΑΝ ΘΑ ΔΕΙΣ ΚΑΠΝΟ

 

Μουσική: Θάνος Μικρούτσικος
Ερμηνεία: Μαρία Δημητριάδη

 

Σε μέρα σκοτεινή διαβαίνεις μονοπάτι
και βρίσκεις πόρτα χαμηλή
και σε ψηλό παράθυρο τη στάμνα με νερό.

 

Και στο κατώφλι βάζεις μαντζουράνα
κι ανάβεις τέσσερα κεριά
ένα γι’ αυτόν που έφυγε
ένα γι’ αυτόν που γύρισε
το τρίτο για τη μάνα του φονιά
το τέταρτο για την Αγιά Βαρβάρα.


Κι όταν θα δεις καπνό
κι η στάχτη θα ρουφά την πολιτεία
και το καντήλι σβήσει μοναχό του
να πάρεις χόρτο που φυτρώνει σε γιαλό
και σ’ αλειτούργητη εκκλησιά
να κάτσεις και να κλάψεις.


Μια στη Λέρο, μια στη Νάξο, μια στην Αλικαρνασσό
κι Άγιοι Ανάργυροι να λες μεγάλοι και θαυματουργοί
ό, τι φεύγει να γυρίσει μόνο το κακό
μόνο το κακό μαντάτο κι η απάτη κι ο εχθρός
μόνο του ληστή το χέρι κι ο πικρός ο λόγος του
σε κορφές που δεν πατιούνται, στον απήγανο.

 

ΡΗΜΑΓΜΕΝΟΙ ΚΗΠΟΙ


Μουσική: Χρήστος Λεοντής
Ερμηνεία: Έφη Παναγιώτου

 

Το σπίτι γέμισε με λύπη
και με σταχτί πικρό καπνό
φεύγεις και ρήμαξαν οι κήποι
χωρίς γαλάζιο ουρανό


Το σπίτι γέμισε με νύχτα
κι απ’ το βοριά κι απ’ το νοτιά
ποιος θα σηκώσει απ’ την καρδιά μου
ετούτη την πικρή φωτιά


Το σπίτι γέμισε μ’ αστέρια
και με τ’ Αυγούστου τα πουλιά
ρίζωσ’ η λύπη στ’ άδεια χέρια
νεκρό ποτάμι τα φιλιά

 

ΜΕ ΤΗ ΖΥΓΑΡΙΑ ΣΤΟ ΧΕΡΙ

 

Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης

Ερμηνεία: Μαρία Δημητριάδη


Την καρδιά μου να μπορούσα
να σου την ταχυδρομούσα
να στη στείλω συστημένη
να διαβάσεις τι συμβαίνει


Με τη ζυγαριά στο χέρι
μού ’στησες κρυφό καρτέρι
λες και της καρδιάς τα φύλλα
είναι βύσσινα και μήλα


Τι καρδιά κακούργου νά ’χα
είκοσι χρονών μονάχα
και το λες όπου γυρίζεις
και μου το καταλογίζεις

 

 ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΜΑΣ


Μουσική: Κώστας Λειβαδάς
Ερμηνεία: Γιάννης Κούτρας


Οι φίλοι μας που ζουν στις φυλακές
για εγκλήματα που δεν μπορούν να κάνουν
αγάπες μας ζητούν αλκοολικές
δεν ξέρουν να μετρούν κερδίζουν χάνουν
Δεν έχουν αίμα οι φίλοι και μορφή
και κατοικούν στα δάση της θαλάσσης
θυμίζουν μια παλιά καταστροφή
κι όσα δε θα μπορέσεις να διαβάσεις


Οι φίλοι που γεράσαμε μαζί
στον ύπνο τους μιλούν με κάποιο αηδόνι
τη στρατιωτική φορούν στολή
και για σεντόνι έχουν μαύρο χιόνι
και μια ζωή εκπαιδεύονται σκληρά
σκιές σαν ακροβάτες λοκατζήδες
μα πάντα μες στα χέρια τους ξερνούν
πολέμων μακρινών χειροβομβίδες


Οι φίλοι μας παράσημα φορούν
και κρύβονται μες στα νεκροταφεία
και μόνο τη Λαμπρή κυκλοφορούν
και πάνε για να βγουν φωτογραφία
Με ήρωες κι αγίους περπατούν
και κρύβουνε πορφύρες τα αίματά τους
γι’ αγάπες και πολέμους συζητούν
και σε ποιες μάχες χάσαν’ τα φτερά τους

 

ΣΤΑ ΝΕΡΑ ΤΟΥ ΙΟΡΔΑΝΗ


Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
Ερμηνεία: Μαρία Κάτηρα


[Στον ποταμό τον Ιορδάνη
εκεί που ο νους σου δεν το βάνει
αν συναντήσεις τον ληστή
μην τον αφήσεις να λουστεί
γιατί μαζί με τον Χριστό
θα κρεμαστεί]


Βγήκε νύχτα στο σεργιάνι
ξημερώνοντας γιορτή
και κοντά στον Ιορδάνη
βρήκε έναν ληστή


Ήταν στ’όνειρο καβάλα
είχε ολόχρυσο σπαθί
μέσ’ στα μάτια του ψιχάλα
και παλιά βροχή


Στα νερά του Ιορδάνη
βρήκε έναν ληστή


Είναι δύσκολα του λέω
τέτοια μέρη που περνάς
έχεις μάνα στο νυχτέρι
σπίτι σου να πας


Είναι μαύρο το κουβάρι
παλληκάρι που κρατάς
την κλωστή που δεν αντέχει
μην τηνε τραβάς


Βγήκε η νύχτα στο σεργιάνι
για να βρει την λησμονιά
κι είδε κόσμο στην μεγάλη
πόρτα του φονιά


Κι είδε και στο σπιτικό σου
το θυμάμαι και πονώ
έναν άγγελο να βγαίνει
μέσα απ’ τον καπνό


Στα νερά του Ιορδάνη
βρήκε τον Χριστό

 

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΜΠΑΞΕΣ


Μουσική: Βασίλης Δημητρίου
Ερμηνεία: Σωτηρία Μπέλλου


Ο κόσμος είναι σαν μπαξές
κι είν’ η ζωή σεργιάνι
που ξεκινάς χαράματα
και βράδιασμα σε φτάνει


Ο κόσμος είναι μια κλωστή
κι είναι η ζωή βελόνα
και μου κεντάει τη μοίρα μου
με πίκρες και με χρόνια


Ο κόσμος είναι το νερό
κι είν’ η ζωή πηγάδι
που ξεδιψάει περαστικός
προτού τον βρει το βράδυ

 

ΟΙ ΚΙΘΑΡΕΣ ΤΩΝ ΝΕΡΩΝ


Μουσική: Θανάσης Γκαϊφύλλιας
Ερμηνεία: Θανάσης Γκαϊφύλλιας και Νατάσσα Γερασιμίδου

 

«Ότι στον αιώνα το έλεος αυτού αλληλούια»


Κιθάρα στο νερό και μη
Τρύπια φωνή του ποιητή
Μη μου φωνάζει τα νερά
Τρύπια φωνή σαν κλειδαριά


Στρατιώτες αίμα κουρνιαχτός
Κι άλλη δεν είναι κιβωτός
Μη μου φωνάζει τα νερά
Ρα τερά ρία κεριά
Μη μου φωνάζει τα νερά
Ρα τερά πήρα τα τρα


Κρατάω κλειδί και κλειδαριά
Κρατάς ροδιά και λυγαριά
Κι έχω για σένα ένα Θεό
Ένα Θεό κι ένα τροχό


Ανάθεμα σ’ αυτούς τους σάπιους τους καιρούς
Εζήσαμε με τους νεκρούς, ανάθεμα
Ποιος να μιλήσει τι να πεις
Μη θα χαθούμε θα χαθείς, ανάθεμα


Κάπου θα το ’χα δει γραμμένο
Σε μυστικές καταπακτές
Κουτί από κονσέρβα πεταμένο
Στις παιδικές μου γειτονιές


Κάπου θα το ’χα δει γραμμένο
Σε πανηγύρια και χαρές
Σάλπιγγες παίζουν στο μυαλό μου
Σε παρελάσεις και γιορτές
Κιθάρα που κρατάς το φως μου
Το σώμα σου μεγάλο και γυμνό
Στους τοίχους του μεγάλου μέλλοντός μου
Καρφώνω λόγια σ’ άδειο ουρανό

 

 

ΤΡΙΑ ΠΟΤΑΜΙΑ


Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
Ερμηνεία: Πέτρος Πανδής


Τρία ποτάμια τρεις φορές πέρασαν την καρδιά μου
και κλέψανε τα νιάτα μου και πήραν τη χαρά μου


Τό `να ποτάμι ήταν θολό και τ’ άλλο αγριεμένο
το τρίτο έσερνε καημούς και δάκρυ μαυρισμένο


Πήγα κι εγώ να πιω νερό, πήγα να ξεδιψάσω
τρία ποτάμια πάτησα και τρία να περάσω


Τό `να μου πήρε την καρδιά και τ’ άλλο τη φωνή μου
στο τρίτο που ήσουνα κι εσύ έχασα τη ζωή μου

 

ΚΛΕΙΣΕ ΤΑ ΣΚΟΥΡΑ


Μουσική: Αλέξανδρος Εμμανουηλίδης
Ερμηνεία: Ελισάβετ Καρατζόλη


Κλείσε τα σκούρα κι άναψε το φως
κλείσε τον κόσμο έξω από το σπίτι
παιχνίδι απόψε θα μας παίξει η τύχη
τέσσερις δαίμονες και τέσσερις τοίχοι
σε ρόλους μιας αγάπης, ευτυχώς


Κλείσε τα σκούρα κι άναψε κεριά
κλείσε τον κόσμο έξω απ’ τις κουρτίνες
στην κάμαρα χιονίζει σερπαντίνες
πράκτορες με γυαλιά και καμπαρντίνες
την ιστορία σέρνουν με λουριά.


Χρύσες σκιές μου υπόσχονται κλειδιά
όλα σταλμένα απ’ το μεγάλο Πουθενά
να ανοίξω πόρτες για ηδονές και για λεφτά
για μεγαλεία που δεν τα `χω ακουστά.

 

Είναι αυταπάτη να νομίζεις ότι ακούς
αυτό που θες και ό,τι ζητάς και γονατίζεις
για να το βρεις, να τ’ αποκτήσεις, να τ’ αγγίζεις
κλείσε τα σκούρα τέτοια μην ακούς
είναι ψευδαίσθηση για τους αλκοολικούς.


Απ’ τα βιβλία βγήκαν τα σκυλιά
βγήκαν κι οι δράκοι απ’ τις ζωγραφιές τους
λένε τραγούδια για τους έρωτές τους
με τους ιάμβους και τους αναπαίστους
και όλα είναι εξωπραγματικά.

 

 

Εφημερίδα - Τεύχος 75

    

marketinn

1aaa-afisabr-2019

 

1aaa-arkas

1aaa-gunarmu

 

Τελευταία Νέα
MUSIC NOW 2019! Μέρες μουσικής στην πόλη

MUSIC NOW 2019! Μέρες μουσικής στην πόλη

Για πέμπτη συνεχή χρονιά διοργανώνεται στο Δήμο Ζωγράφου το «Μusic now- μέρες μουσική..

Readmore

Να προστατευτεί το Μητροπολιτικό Πάρκο Γουδή

Να προστατευτεί το Μητροπολιτικό Πάρκο Γουδή

Χθες, 5 Ιουνίου, παγκόσμια ημέρα περιβάλλοντος, πραγματοποιήθηκε εκδήλωση – ενημέ..

Readmore

Στα βαρέα ανθυγιεινά οι σχολικές καθαρίστριες

Στα βαρέα ανθυγιεινά οι σχολικές καθαρίστριες

  Με τροπολογία των Υπουργείων Εσωτερικών και Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης ..

Readmore

Τα πάνω κάτω με τα οριστικά αποτελέσματα της προκήρυξης 3Κ/2018

Τα πάνω κάτω με τα οριστικά αποτελέσματα της προκήρυξης 3Κ/2018

Δελτίο πληροφόρησης του Δικτύου Εργαζομένων στους ΟΤΑ   «Με μεγάλη καθυστέρησ..

Readmore

Μήνυμα του Ηλία Σταμέλου για τις Πανελλήνιες Εξετάσεις

Μήνυμα του Ηλία Σταμέλου για τις Πανελλήνιες Εξετάσεις

«Αγαπητά μου παιδιά, Σας εύχομαι καλή επιτυχία και καλή δύναμη στις εξετάσεις σας..

Readmore

Newsletter

Εγγραφείτε στο newsletter μας, για να λαμβάνετε πρώτοι τα νέα μας.
.